X
تبلیغات
به سوی جنوب
به سوی جنوب
ادبی اجتماعی

 

تجربه شعری در اشعار دعبل«مدارس آیات»

محمد علیزاد

چکیده

دعبل شاعری است عراقی، که به مبانی و اصول اسلام و شیعه متعهد است؛ در مقابل خلفای ستمگر عباسی زبانی تند و برّان دارد. این شاعر ماندگار شیعه با سرودن تائیه­ی معروفش با نام «مدارس آیات» که نشان از عشق پاکش به اهل بیت می­باشد، نامش را در تاریخ جاودانه کرده است. دعبل از جمله شاعرانی است که با وجود خفقان شدید دوره­ی عباسی علیه شیعه بدون هیچ گونه ترس و واهمه­ای ازحق علویان در حکومت دفاع      می­کرد. مدارس آیات دعبل در بردارنده مدح اهل بیت(ع) رثای امام حسین(ع) است که به سبک شاعران جاهلی با ذکر اطلال آغاز می­شود. وی تحت تأثیر مسلم بن ولید است به همین دلیل در اشعارش صنایع بدیع به وفور دیده می­شود. تجربه­ی شعری اشعار دعبل تجربه­ای ذاتی است که احساس واقعی شاعر را بیان می­کند.

کلید واژگان: دعبل، شیعه، صنایع بدیع،

مقدمه

شرایط و عواملی که شاعر در حقیقت یا خیالش با آن زندگی می­کند؛ از آن تأثیر می­پذیرد، و این احساسات و تأثیرات را با زبان شعر بیان می­کند تجربه­ی شعری می­نامند(خورشا،1386: 7). شعر گویای احساس درونی شاعر است، که مؤثر از محیط بیرونی یا درونی شاعر است (همان صفحه).  بررسی ادبیات بدون مطالعه­ی عصر شاعر، شخصیت وی، زندگی اجتماعی زمان شاعر میسر نمی­باشد. به همین دلیل قبل از پرداختن به قصیده­ی معروف شاعر گوشه­ای از عصر و جامعه­­ی آن زمان را به تصویر می­کشیم. 

به دست گرفتن حکومت توسط عباسیان فاجعه­ای برای علویان بود، آنان در آغاز از اینکه بنی عباس به قدرت رسیده بودند شادمان بودند زیرا می­پنداشتند که از فرزندان علی نیز در حکومت استفاده می­کنند، اما بعد از کنار زدن علویان و حبس کردن آنان در منزلهایشان حقیقت آشکار شد؛ اکثر شاعران شیعه که زبان گویای شیعه بودند از اصل تقیه استفاده می­کردند، به ظاهر خلفای عباسی را مدح می­کردند اما در درون از آنها بیزار بودند، تنها شاعری که در اظهار تنفر خود از خلفای عباسی تقیه نمی­کرد دعبل بود(شوقی ضیف، 1427، 3: 305).

دعبل به سال 148 هجری چشم به جهان گشود و پس از عمری طولانی در سن نود و هشت سالگی به قتل رسید. در علل مرگ او سخن بسیار است، ولی اجمال اینکه یکی از حکام که از نیش زبان تند او تا اعماق جان رنجیده بود سرانجام تصمیم به قتل وی گرفت(گوهری، 1368: 23). یکی از موضوعات شعری که دعبل در آن به اوج شهرت رسیده است هجا است؛ انگیزه­های وی در هجا اعتقادات دینیش می­باشد. او کسانی که مخالف عقیده­اش هستند را به تندی هجو می­کند(محمد عویضة، 1413: 135).           

ملوک بنی عباس فی الکتب سبعة          و لم تأتنا عن ثامن لهم کتب

کذلک أهل الکهف فی الکهف سبعة        خیار إذا عدوا و ثامنهم کلب

و انی لاعلی کلب عنک رتبة              لانّک ذو ذنب و لیس له ذنب

پادشاهان بنی عباس در نوشته­ها هفت تن هستند و هنوز از هشتمی آنها نامی در نوشته­ها ندیده­ام. اصحاب کهف نیز چنین بودند هفت تن برگزیده و هشتمی سگشان بود ولی من سگشان را بر تو برتری می­دهم، زیرا تو گناهکاری و آن را گناهی نبود.

این شعر هجوی آشکار علیه معتصم خلیفه­ی بزرگ عباسی است، که گویای شجاعت دعبل شاعر شیعه است(الفاخوری،1378: 373). نکته­ای که در هجو وی آشکار است جرأت و جسارت بی­نظیری است که در جای جای آن متبلور است. او حتی آنان که قداستی در حد الوهیت برای مردم داشتند، نیز مخاطب هجو خود قرار می­­دهد(گوهری،1368: 104). گر چه برخی«نویسندگان تاریخ ادب به علت این که دعبل شیعه مخلص بوده به او با چشم کینه و بغض می نگرند  و هجویات او را برای تکسب و توأم با وقاحت و فحش می دانند و این عناوین را، با عنوان تشیع او، همراه می کنند و بدین وسیله می­خواهند از شاعری که عمر خود را اغلب به دربه دری، دفاع از عقیده خود و حمایت از حق اهل بیت(ع) گذرانیده است، انتقام بگیرند. ولی از جست وجو در مجموع نوشته­های آنها و تدبر در اشعار بلند دعبل، چیزی جز فتوّت و اخلاص او به اهل بیت (ع) نمی یابیم.»(کرمانی،1388). اهمیت تائیه از نظر تاریخی بقدری است که بزرگان عالیقدری در توضیح معانی و علل سرایش قطعه­های مختلف آن اهتمام ورزید­ه­اند و آثار برجسته­ای را در همین زمینه پدید آورده­اند از جمله: «شرح محمد باقر مجلسی»، «شرح کمال الدین نقوی شیرازی»، «شرح تبریزی»و...                                     

این مقاله نگاهی دارد به تحلیل قصیده­ی«مدارس آیات»؛ بررسی قطعه­های مختلف آن، معانی الفاظ، تأثیر وضعیت جامعه­ی شاعر بر سرودن اشعارش.

قصیده­ی«مدارس آیات» ترجمه و شرح

تجــــاوبن بالأرنــــان والــــزفــــرات * نــــوائــــح عجــــم اللفـــظ والنطقات

تجاوبنَ: پاسخ یکدیگر می­دهند        عُجم: کسی که زبانش گویا نیست     أرنان: صدای حزن­انگیز

اسلوب جمله اسلوبی خبری است ؛ عاطفه­ی شعری غم و اندوه است .

با آه و ناله­ی سوزناک جواب یکدیگر می­دادند و نوحه­گرایی با الفاظ مبهم و نامفهوم می­کردند.

يخبرن بالأنفــــاس عـــــن سر أنفس * أســــارى هــــوى مــــاض وآخر آت

معنی کلمات: أساری: اسیر     محسنات بدیع: ماض و  آت طباق    یخبرن بالانفاس: مجاز

اسلوب جمله اسلوبی خبری است که در بر دارنده غم و اندوه است.

   با نفسهای سرد خود خبر می­دادنداز راز دلهایی که اسیر عشق گردیده؛ برخی درگذشته بوده و برخی در آینده­اند
فأسعدن أو أسعفن حتى تقوضت  * صــــفوف الدجــــا بالفجـر منهزمات

معنی کلمات:      أسعف: یاری کرد.      تقوضت: جدا کرد. محسنات بدیع: الدجی و الفجر طباق

 اسلوب جمله اسلوب خبری است و عاطفه­ی غم و اندوه را در بر دارد .

آن زنان نوحه­گر، یکدیگر را در گریه و عزا کمک می­کردند تا آنکه بر اثر طلوع فجر صادق، صفوف ظلمت در هم شکست.

على العـــــرصات الخاليات من المها * سلام شـج صب على العرصـات

معنی کلمات:  المها: گاو وحشی    شجّ:محزون     صبّ: عشق زیاد

مهاة: گاو کوهي است و گاهي به اعتبار خوش چشمي و وحشي بودن معشوق را به آن­تشبيه مي‌كنند.

سلام این عاشق محزون بر آن عرصه­های خالی از ماهرویان باد.

اسلوب جمله اسلوبی انشائی است که برای دعا بکار رفته است.

فعهــــدي بها خــــضر المعاهــد مألفا * من العطرات البيض والخفرات

معنی کلمات:    عهــــدي: شناخت      الخفرة:شرم و حیای زیاد

اسلوب جمله اسلوبی خبری است.

مرا سابقه­ی آشنایی است با اماکنی خرم و سرسبز که محل انس با سپیدرویان مشکفام و پر آزرم بود.
ليــــالي يعــــدين الـــوصال على القلا * ويعــــدى تــــدانينا عــــلى الغــربات

 معنی کلمات:        يعــــدين: یاری می­کنند      القلی:هجران  محسنات بدیعی: الوصال و القلی طباق

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

شبهایی که وصال را علیه هجران یاری می­کردند و نزدیکی ما را علیه دور افتادگی مدد می­رساندند.
وإذ هن يلحظــــن العــــيون ســـوافرا * ويستــــرن بالأيدي عــــلى الوجنات

معنی کلمات:    ســـوافر: بی­پرده      الوجنات: گونه­ها

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

و زیبا رویانی که با رخسار بی  پرده و با گوشه چشم می­نگریستند و با دستهای خود، گونه هایشان را می­پوشانند.

فــــكم حــــسرات هـاجها بمحسر  * وقــــوفي يوم الجــــمع مــن عرفات

معنی کلمات: مُحسّر: اسم مکانی بین مکه و عرفه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.    محسنات بدیع: محسر و حسر جناس

آنگاه که در وادی محسر در اجتماع عرفاتیان ایستادم حسرت و اندوهی عمیق از نهادم بر آمد.
ألــــم تر للأيام مــــا جــــن جــــــورها * على الناس من نقص وطول شتات؟

معنی کلمات: الشتات: پراکنده

اسلوب جمله اسلوبی انشائی است .

آیا نمی­نگری که روزگار پرده سیاه ظلم خویش را بر مردمان افکنده است با عهد شکستن و پراکندن یاران.
ومــــن دول المستهتريــــن ومـن غدا * بهــــم طالبــــا للنــــور فــي الظلمات

 معنی کلمات:المستهترین: هواداران گمراهی

اسلوب جمله اسلوبی خبری است.    محسنات بدیع:النور و الظلمات طباق

از رهگذر دولتهای فاسد و هواداران ایشان که در ظلمتها از وجود آن حاکمان مستبد روشنی خواهند.
فكيــــف ومــــن أنــــى بطــــالب زلـفة * إلى الله بعد الصوم والصلوات ؟

معنی کلمات:الزُلفة:نزدیکی

اسلوب جمله اسلوبی انشائی است.برای اظهار عجز و ناتوانی بکار ررفته است.

بعد از روزه و نماز چگونه به درگاه خدا تقرب جویم؟

سوی حــــب أبــــناء النــــبي ورهــــطـه * وبغــــض بنــــي الـــزرقاء والعبلات

 معنی کلمات:الرهط: قوم         الزرقاء: نام مادر مروان بن حکم     العبلات: بنی امیة

محسنات بدیع: حب و بغض طباق

جز با محبت فرزندان پیامبر و خاندانش و دشمن داشتن بنی مروان و بنی امیه.

هــــم نــــقضوا عهــــد الكتاب وفرضه * ومحكــــمــــه بالــــزور والشبهـــات

 معنی کلمات: الزور: دروغ     محسنات بدیع : محکمات و الشبهات طباق

اسلوب جمله اسلوبی خبری است.

اینان بودند که عهد قرآن و اجابتش را نقض کردند و محکماتش را با دروغ و تشکیک در آمیختند.

ولــــم تــــك إلا محــــنة قــــد كــشفتهم * بدعــــوى ظــــلال مــــن هن وهنات

معنی کلمات:  المحنة: آزمایش      هن و هنات: فلان و بهمان

محنة مستثنی مفرغ اسم افعال ناقصه و مرفوع

اسلوب جمله خبری است.

این نبود مگر آزمایشی که ایشان را رسوا نمود به خاطر آن ادعای دروغین که فلان و بهمان داشتند.
رزايــــا أر تــــنا خـــــضرة الأفق حمرة * وردت أجـــاجــــا طعــــم كــــل فرات

 معنی کلمات: الرزیة: مصیبت بزرگ      الفرات: آب شیرین

اسلوب جمله اسلوب خبری است.   محسنات بدیع:أجاج و فرات طباق

مصیبتهایی که سبزی شفق را گلگون نمود و هر آب گوارایی را تلخ  و ناگوار ساخت.

ولــــو قلــــدوا المــــوصى إليه أمورها * لــــزمّت بمــــأمون عــــن العـثرات

معنی کلمات: زمّ: لگامش محکم شد.

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

و اگر امور خلافت را به فردی وامی­نهادند که مورد سفارش پیامبر بود هر آینه امورشان قوام می­یافت و ایمن از لغزشها بود.

أخــــا خاتم الرسل المصفى من القذى * ومفــــترس الأبــــطال فــي الغمرات

معنی کلمات: القذی: آلودگی

اسلوب جمله خبری است و در مدح حضرت علی(ع) می باشد.  محسنات بدیع:المصفی و القذی طباق

برادر خاتم الانبیاء که از هر آلودگی پاک و پیراسته بود کسی که در هنگامه­ی نبرد سینه­ی پهلوانان می­درید.
فــــإن جــــحدوا كان الغدير شهيده * وبــــدر و أحــــد شــــامخ الهــضبات

 معنی کلمات:الهضبة: کوه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

اگر حق مسلم او را انکار کنند غدیر خم گواه آن است و بدر احد با کوههای فرازمند خود شاهد بر اوست.
وآي مــــن الــــقرآن تــــتلى بفــــضلــه * وإيــــثاره بالقــــوت فــــي اللـــزبات

 معنی کلمات: اللـــزبة: خشکسالی  اسلوب جمله اسلوب خبری است.

بسیاری از آیات قرآن در فضیلت او تلاوت می­شود در مقدم داشتن دیگران بر خود به هنگام خشکسالی­ها
وغــــر خــــلال أدركتــــه بســـبــــقهــــا * منــــاقب كانت فــــيه مــؤتنفات

معنی کلمات: غُر: ستوده     مؤتنفات: آغازگر   اسلوب جمله اسلوب خبری است.

خصال ستوده­ای که او را یافته و به سوی حضرتش سبقت گرفت مناقبی که وی آغازگر آن بود.
مــــدارس آيــــات خــــلت مــن تلاوة * ومنــــزل وحــــي مقــــفـر العرصات

معنی کلمات: مقــــفـر العرصات: خالی از سکنه   اسلوب جمله اسلوب خبری است.

مدارس آیات قران از تلاوت خالی شده و منازل وحی الهی عاری از ساکنان خود شده است.
لآل رســــول الله بالخــــيف من منى * وبالبــــيت والتعــــريف والجــــمرات

معنی کلمات: التعــــريف:عرفات   اسلوب جمله اسلوب خبری است.

منازلی که از خاندان پیامبر در خیف و رکن و عرفات و رمی جمرات بود.

ديــــار عــــلي والحــــسين وجعـــفر * وحــــمزة والسجــــاد ذي الثفــــنــات

 معنی کلمات: ذي الثفــــنــات:پینه بسته   اسلوب جمله اسلوب خبری است.

خانه­های علی و حسین و جعفربن ابیطالب و حمزه­ی سید الشهداء و امام زین­العابدین که پینه­ها بر جبین داشت.
قــــفا نســــأل الـدار التي خف أهلها * متــى عهدها بالصوم والصلوات ؟

معنی کلمات: خف: سریع جابجا شد.

ای هسفران بایستید تا از این خانه هایی که ساکنان آن رخت بربسته­اند بپرسیم که چه مدت به نماز و روزه آشنا بوده­اند.
وأين الأولى شطت بهم غربة النوى * أفــــانيــــن فــي الآفاق مفترقات ؟

معنی کلمات: النوى:دوری      أفــــانيــــن: شاخه های راست    شطت:ستم نمود

اسلوب جمله اسلوب انشائی است.

أفــــانيــــن: اهل بیت را به شاخه های راست و مستقیم تشبیه کرده است.

کجایند آنان که دوری و جدایی برایشان ستمها نمود و آن شاخه­ها به هر شهر و دیار پراکنده شد.

أحــــب قــــصي الرحم من أجل حبکم * وأهجــــر فيــــکم أســــرتي وبناتي

 معنی کلمات: قــــصي الرحم: بیگانه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

بیگانگان را بخاطر محبت شما دوست دارم و خانواده و فرزندانم را ترک می­کنم.

ألم تر أ ني مذ ثـــلاثين حجــــة * أروح وأغـــدو دائم الحسرات

معنی کلمات: حجــــة:سال

اسلوب جمله اسلوب خبری است. استفهام به کار برده شده استفهام انکاری است.  محسنات بدیع: أروح و أغدو: طباق

آیا نمی نگری که مدت سی سال است هر صبح و شام را در حسرت و دریغ گذرانده­ام.

فآل رسول الله نحف جسومهم * وآل زياد غــــلظ القــــصــرات

معنی کلمات:    نحف:لاغر     غــــلظ:ستبر

اسلوب جمله اسلوب خبری است.   محسنات بدیع: نحف و غلظ : طباق

اهل بیت رسول با بدنهای لاغر و نحیف باشندو خاندان زیاد با گردنی ستبر.

بنات زياد في الخدور مصونة * وبنت رسول الله فــــي الفلوات

 معنی کلمات: الخدور: خیمه­ها    الفلوات: بیابانها

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

دختران زیاد در قصرها ایمن و آسوده باشند اما دختر پیامبر در بیابانها آواره است.

ديــــار عــــفاهــــا جور كـــل منابذ * ولم تعــــف للأيــــام والــــســنــــوات

 معنی کلمات:  منابذ: مخالف

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

خانه هایی که دست تطاول دشمنانش محو و نابود ساخت نه آنکه از گذشت سالها و روزها ویران شود.  
هــــم أهــل ميراث النبي إذا اعتزوا * وهــــم خــــير قــــادات وخـــير حماة

 معنی کلمات: اعتزوا: منتسب شوند         حماة: یاوران

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

انگاه که انتساب یابند وارثان پیامبر باشند و ایشان بهترین سروران و برترین یاوران باشند.

ومــــا النــــاس إلا حـــــاسد ومكذب * ومضطغــــن ذو إحــــنة وتـــــــــرات

 معنی کلمات: إحــــنة:کینه

اسلوب جمله اسلوب خبری است. ویژگی مردم را در آن دوره به تصویر کشیده است.

مردم حسادت نمایند مقام ایشان را دروغ پندارند و کینه به دل گیرند و طریق ظلم و عداوت پویند.
إذا ذكــــروا قتــــلى بــــبدر وخيــــبر * ويــــوم حنــــيــــن أسبـــلوا العبرات

معنی کلمات: العبرات: اشکها   اسلوب جمله اسلوب خبری است.اظهار غم و اندوه غرض آن است.

أسبـــلوا العبرات که شاعر از شیوه استعاره تصریحیه بهره برده است و ریختن اشک را به فرود آمدن سیلاب تشبیه کرده است.

هر گاه کشته های خود را در بدر و خیبر و حنین به یاد آرند سیلاب اشک از دیده روان دارند.

قبــــور بكــــوفان وأخــــرى بطـــيبة * وأخــــرى بفــــخ نالــــها صــــلواتي

معنی کلمات: فــــخ: مکانی نزدیک مکه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

قبرهایی در کوفه و مدینه است و قبرهایی در ناحیه فخ باشد که درود من بر جمله ایشان باد.
وقبــــر ببغــــداد لنــــفس زكــــيـــــة * تضمــــنها الــــرحمن فــــي الغرفات

 معنی کلمات: تضمــــنها: آنرا در بر می­گیرد

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

قبری در بغداد از صاحب نفس زکیه است خدای رحمان جان پاکش را با غرفه های بهشتی احاطه کند.
فأمــــا الممضّــــات الـتي لست بالغا * مبالغهــــا منــــي بكــــنه صفـــــــات

معنی کلمات: الممضّــــات:مصیبتها

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

اما آن مصیبتهای جانگداز که نتوانم به عمق اوصافشان بپردازم.

إلــــى الحــــشر حتى يبعث الله قائما * يــــفرج مــــنها الهــــم والكـــــربات

معنی کلمات: الكـــــربات: غم واندوه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

تا به آخر زمان که خداوند حضرت قائم را برانگیزد و غم و اندوه از دل ما بزداید.

قبور لدى النهرين من أرض كربلا * معــــرسهــــم فيــــهــــا بشــط فرات

معنی کلمات: معــــرس: جایی که مسافر در آن برای استراحت فرود می­آید

اسلوب جمله اسلوب خبری است. که برای بیان غم و اندوه است.

قبرهایی در کربلا در حاشیه آن نهر است آرامگاهشان در کنار رود فرات پراکنده است.

قليلــــة زوار ســوى بعـــض زور * مــــن الضبع والعقبان والرخمات

معنی کلمات: الرخمات: کرکسها    الضبع: کفتار

زائران ايشان اندكند به اضافه تعدادی از کفتارها و عقابان و کرکسها.

اسلوب جمله اسلوب خبری است. که برای اظهار غم و اندوه است.

وقــــد كان منهم بالحجاز وأهلهـــا * مغــــاوير نحّارون في السنوات

 معنی کلمات: مغــــاوير:جنگجو      السنوات: خشکسالیها

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

نحّارون في السنوات که اشاره به بخشندگی آنان در روزهای تنگ و خشکسالی دارد.

از این خاندان در سرزمین حجاز مقیم بوده اند آن یکه تازان عرصه­ی پیکار که در خشکسالی ها شترهای خود را سر می بریدند.

مــــلامك في أهــــل النــبي فإنهـــم * أحــــباي مــــا عاشوا وأهل ثقاتي

معنی کلمات: مــــلامك: سرزنش

مرا در محبت خاندان پیامبر ملامت مکن زیرا که ایشان همواره دوستان و معتمدان من هستند.

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

فيــــا رب زدني من يقيني بصيـــرة * وزد حبــــهم يــــا رب في حسناتي

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

پروردگارا در این عشقم بصیرت مرا افزون کن و به خاطر محبت ایشان بر حسناتم بیفزای.

بنــــفسي أنتــــم من كهول وفتـــية * لفــــك عــــناة أو لحــــمل ديـــــات

معنی کلمات: عــــناة: اسیر    اسلوب جمله اسلوب خبری است.

محسنات بدیع:  کهول و فتیة:طباق

ای پیران و جوانان اهل بیت  جانم به فدای شنا باد به خاطر اسیرانی که آزاد می­کنید و قرض وامداران را متحمل می­شوید.

وأكتــــم حبــــكم مخــــافة كـــاشح * عــــنيــــد لأهـــل الحق غير مواتی

 معنی کلمات: كـــاشح:دشمن

اسلوب جمله اسلوب خبری است.   مخــــافة: مفعول له و منصوب

محبت شما را در دلم پنهان میدارم از بیم معاندان و طاغیان که با اهل حق سر ناسازگاری دارند.

إذا وتـروا مدوا إلى  واترهـــم * أكــــفا مــــن الأوتــــار منقــبضات

معنی کلمات: واتر: ظالم

اسلوب جمله اسلوب خبری است.    إذا: مفعول فیه و منصوب محلاً

هر گاه در حق ایشان ستمی شود دست خالی خود را به سوی ستمگران ببرند در حالی که توان گشودن ندارند.
فلولا الذي أرجوه في اليوم أو غد * لقطــــع قــــلبي إثـــرهم حـسراتي

اسلوب جمله اسلوب خبری است.    محسنات بدیع: الیوم و الغد: طباق

اگر نبود آنچه امروز و فردایم بدان امیدوارم هر آینه دلم از حسرت و اندوه پاره پاره مگشت.

خــــروج إمــــام لا محـــالة خارج * يقــــوم عــــلى اسم الله والبركات

 اسلوب جمله اسلوب خبری است. اشاره به قیام امام زمان(ع) دارد.

ظهور امامی که یقیناً ظهور خواهد کرد و به نام خدا و برکاتش قیام خواهد کرد.

يميــــز فــــينا كــــل حـــــق وباطل * ويجـــــزي على النعماء والنقمات

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

محسنات بدیع: الحق و الباطل: طباق   النعماء و النقمات: طباق

در میان ما حق و باطل را از یکدیگر جدا می­کند و بر نعمتها و نقمتها جزا می دهد.

فيـا نفس طيبي ثم يا نفس أبشري * فغــــير بعــــيد كــــل مــــا هــو آت

 اسلوب جمله اسلوب انشائی است.

ای دل خشنود باش و بشارت بده دور نباشد آنچه باید بیاید.

فــإن قرب الرحمن من تلك مدتي * وأخــــر مــــن عمري لطول حياتي

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

اگر خداوند عمر مرا نزدیک سازد(به ظلم) و موعد وفاتم را به تأخیر اندازد.

شفــــيت ولـــم أترك لنفسي رزية * ورويــــت منهــــم منــصلي وقناتي

 معنی کلمات: منــصل: شمشیر   اسلوب جمله اسلوب خبری است.

شفای خاطر یابم و هیچ غصه­ای برای خود وا نگذارم و شمشیر و نیزه ام را از خون شما سیراب سازم.

أحـاول نقل الشمّ من مستقرها * وأســــمع أحـــــجارا من الصلدات

معنی کلمات: الشمّ: صخره       الصلدات: سنگ سخت

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

گویا می کوشم صخره ها را جابجا کنم و حرف دلم را به گوش سنگهای سخت برسانم.

فمــــن عــــارف لـم ينتفع ومعاند * يمــــيل مــــع الأهــواء والشبهات

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

برخی دانایان از علم خود سودی نمی برند و برخی دشمنان هستند که همراه خواهشها و هوسهای خود متمایل می شوند.

کأنــــك بالأضلاع قـد ضاق رحبها * لمــــا ضمنــــت مـن شدة الزفرات

معنی کلمات: الزفرات: ناله­ها

گویی قفسه سینه ام تنگ شده؛ به خاطر شدت ناله هایی که در آن جاری است.

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

وفــــک عـرى صبري وهاج صبابتي * رســــوم ديــــار أقـــفرت وعــــرات

 معنی کلمات: عـرى: زمام     اسلوب جمله اسلوب خبری است.

زمام صبر و شکییباییم از هم گسست و هیجان مرا برانگیخت آثار خانه هایی که بوسیله آن سنگلاخها محو شده است.
ودیار لعــــبد الله والفــــضل صنــــوه * سليــــل رســــول الله ذي الــدعوات

خانه های عبدالله بن عباس و برادرس فضل که صاحب سر پیامبر در خلوتها بودند.

و سبطی رسول الله و ابنی وصیه        و وارث علم الله و الحسنات

خانه های نوادگان پیامبر و فرزندان جانشینان او آن وارث علم الهی و صاحب فضائل انسانی

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

منــــازل كانــــت للصــــلاة وللتــقى * وللصوم والتطــــهير والحــــسنـــات

منازلی که محل اقامه نکماز و پرهیزکاری بود و جای روزه و پاکیزگی بود.

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

منازل لا تیّم یحلّ بربعها       و لا بن صهاک هاتک الحرمات

معنی کلمات: هاتک: حرمت شکننده

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

منازلی که نه ابوبکر در آستانش گام نهاده و نه عمر که حریم دلها شکسته.

منــــازل وحي الله ينــــزل حـــــولها * على أحــــمد المذکور فی السورات

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

منازلي كه وحي خداوند در آنها نازل می­شد بر پیامبر احمد که نامش در سوره های قران است.

 مطاعــيم في الاعسار في كل مشهد * لقــــد شــــرفوا بالفــــضل والبركات

معنی کلمات:الاعسار: سختیها

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

به روزگار تنگنای زندگی و معیشت ایشان در هر عرصه مهمان نوازند و به فضیلتها دست یافته اند.

إذا لــــم ننــــاج الله فــــي صلـــواتنا * بذكرهــــم لــــم يــــقبــــل الصــلوات

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

اگر در دعاهایمان خدا را به نام ایشان نخوانیم دعای ما پذیرفته نیست.

فیا وارثی علم النبی و آله      علیکم سلام دائم النفخات

اسلوب جمله اسلوب انشائی است.

ای وارثان علم پیامبر و ای خاندان او عطر درود و سلام ما پیوسته نثارتان باد.

ديــــار رســــول الله أصبحــــن بلقعا * ودار زيــــاد أصبحــــت عــــمـــرات

معنی کلمات:بلقع: خالی از سکنه

اسلوب جمله اسلوب خبری است.    محسنات بدیع: بلقع و عمر: طباق

خانه­های رسول خدا خالی از سکنه شده است و خانه های آل زیاد آباد.

وآل رسـول الله تــــدمى نــــحورهــم * وآل زيــــاد زيــــنــــوا الحــــجــــلات

معنی کلمات: نــــحور: گردنها

اهل بیت پیامبر خون از گلویشان می­ریزد و آل زیاد در خانه های مجلل آرام  گیرد.

اسلوب جمله اسلوب خبری است.

وآل رســــول الله تسبــــى حــريمهم * وآل زيــــاد آمنــــوا الســـــــــربـــات

معنی کلمات: تسبــــى: اسیر می­شود    اسلوب جمله اسلوب خبری است.

خاندان پیامبر نوامیسشان به اسارت و غربت می رود و خاندان زیاد در کاشانه های خود ایمن هستند.
وآل زيــــاد فــــي القـــصور مصونة * وآل رســــول الله فــــي الفــــلــــوات

 خاندان زیاد در قصرها ایمن و خاندان پیامبر در بیابانها

أفاطم لو خلت الحسین مجدلا         و قد مات عطشاناً بشط الفرات

معنی کلمات: مجدل: به خاک افتاده     اسلوب جمله اسلوب انشائی است.

ای فاطمه اگر می دیدی که حسینت چگونه بر خاک افتاده  و با لب تشنه بر کنار فرات جان داده

إذن لطمت الخد فاطم عنده         و أجریت دمع  العین فی الوجنات

هر آینه به صورت خود می نواختی  و سیلاب اشک بر گونه هایت روان می ساختی.

اسلوب جمله اسلوب خبری است. اظهار غم و اندوه غرض بلاغی آن است.

أفاطم قومی یا ابنة الخیر اندبی         نجوم سماواتٍ بأرض فلات

اسلوب جمله اسلوب انشائی است و اظهار غم و اندوه غرض بلاغی آن است.

نجوم سماواتٍ: کنایه از امام حسین(ع) و یارانش که به ستارگان تشیبه شده اند.

ای فاطمه ای دختر خیر البشر برخیز و ناله کن بر ستارگان آسمان که در آن بیابان به خاک افتادند
لقــــد آمنــــت نــفسي بكم في حياتها * وإنــــي لأرجــو الأمن من بعد مماتي

اسلوب جمله اسلوب خبری است.  محسنات بدیع: حیات و  ممات: طباق

در دنیا دلم به یمن ولایت شما ایمنی یافت و امید دارم که به وقت جان دادن نیز ایمنی یابم.

سأبكيهــــم مــــا ذر فـي الأفق شارق * ونــــادى منــــادي الخــــير بالصلوات

اسلوب جمله اسلوب خبری است.    ما: مصدریه می باشد.

در غم ایشان یکسره می گریم مادامیکه خورشید سر از افق برآورد و مادامیکه مؤذن بانگ نماز سر دهد.
ومــــا طلــــعت شمس وحان غروبها * وبالليــــل أبــــكيــــهم وبالغــــــــدوات

زمانیکه خورشید طلوع می کند تا آنگاه که غروبش فرا می رسد در شبانگاهان و سپیده­دمان پیوسته می­گریم.
اسلوب جمله اسلوب خبری است.   محسنات بدیع: اللیل و الغدو : طباق

مناسبت متن:

اسلوبی که دعبل در اشعارش بکار برده است؛ اسلوبی خبری است و در اکثر ابیات غرض بلاغی آن اظهار غم و اندوه است.تائیه قصیده­ی مشهور دعبل است که در منقبت امام رضا(ع) سروده شده است.« از آنجایی که این اشعار در زمانی سروده شده است که اوج فشار دستگاه خلافت به شیعیان است، اهمیت و عظمت آن آشکارتر می گردد»(گوهری،1368: 142). درونمایه این شعر مدح اهل بیت و رثای امام حسین(ع) و بیان ظلم و ستمی است که در حق آنان شده است و دعبل آنرا به محضر امام رضا(ع) عرضه می­کند. در سروده های شاعر عاطفه­ی غم و اندوه عمیق به خاطر برخورد با اهل بیت حکم­فرماست که قلبش را به درد آورده است. و آن زمانی که به خدمت امام رضا آنرا عرضه می­کند امام نیز تحت تأثیر این شعر زیبا قرار می­گیرد. «دعبل به جرأت و جسارت، شجاعت، اراده استوار و ایمان مشهور است. و ابو الفرج در وصفش او را انسانی هجو گوی و بدزبان توصیف می­کند که هیچکدام از خلفا و وزرای هم عصرش از دست هجای وی سالم نمانده­اند»(الدجیلی، 1972: 66).

مضمون:

تائیه را می­توان از لحاظ درونمایه­ی شعری به چند قسمت مهم تقسیم کرد:

1-اشاره به اطلال طبق عادت پیشینیان: از ويژگيهای اشعار جاهلی اين است که هر بيت آن دارای معنای مستقلی است و تمام ابيات يک معنا را در بر نمی گيرند و اگربيتی را از شعر حذف کنيم خللی به شعر وارد نمی شود در اين ابيات دعبل نيز به همين صورت است و این خاصیت شعر جاهلی در شعر دیده می شود. وی همچنین شعر خود را با یاد اطلال و دمن آغاز کرده است:

قفا نسأل الدار التی خفّ اهلها          و کانت کما المعمور طوف هداة

فمدّوا من الشفع للوتر دامیاً            متی عهدها بالصوم و الصلوات

2-بیان احساسات خود نسبت به اهل بیت و بیان ظلم و ستمی که به آنها شده است؛ دعبل شاعری است دوستدار اهل بیت و نمی­تواند به ناملایمات و ستمهای که به آنها می­شود بی­تفاوت باشد، به همین دلیل با ابیاتی زیبا که در بر دارنده غم و اندوه فراوان است احساس خود را با اشعار زیر اینگونه بیان می­کند:

سأبكيهــــم مــــا ذر فـي الأفق شارق * ونــــادى منــــادي الخــــير بالصلوات

وآل رسـول الله تــــدمى نــــحورهــم * وآل زيــــاد زيــــنــــوا الحــــجــــلات

وآل رســــول الله تسبــــى حــريمهم * وآل زيــــاد آمنــــوا الســـــــــربـــات

ومــــا طلــــعت شمس وحان غروبها * وبالليــــل أبــــكيــــهم وبالغــــــــدوات

3-شیوه­ی برخورد مردم با آل پیامبر(ص):

نکته­ی بعد که در اشعار دعبل به چشم می­خورد؛ نگاه مردم به اهل بیت است: آنها را دروغگو و کینه جو توصیف می کند؛ اظهار دوستی اهل بیت می کنند در حال کهبدنهای پاک آنها در بیابان پراکنده است و هیچ عکس العملی انجام نمی دهند.

و ما الناس الّا حاسد و مکذب      و مضطغن ذو إحنة و ترات

و کیف یحبون النبی و رهطه        و هم ترکوا احشاهم و غرات

قد لاینوا فی المقال و أضمروا      قلوباً علی الأحقاد منطویات

4-اشاره به امام زمان و قائم (ع) در اشعار:

خروج إمام لا محالة خارج                 یوم علی اسم الله و البرکات

یمیز فینا کلّحق و باطل                      و یجزی علی النعماء و النقمات

فلولا الذی أرجوه فی الیوم أو غد         تقطع قلبی إثرهم حسرات

5-ذکر مصیبت و رثای امام حسین(ع): زیباترین ابیات شعر دعبل در رثای امام حسین(ع)ابیات زیر می­باشد.

أفاطم قومی یا ابنة الخیر اندبی         نجوم سماواتٍ بأرض فلات

إذن لطمت الخد فاطم عنده         و أجریت دمع  العین فی الوجنات

أفاطم لو خلت الحسین مجدلا         و قد مات عطشاناً بشط الفرات

وآل رسـول الله تــــدمى نــــحورهــم * وآل زيــــاد زيــــنــــوا الحــــجــــلات

قبور لدى النهرين من أرض كربلا * معــــرسهــــم فيــــهــــا بشــط فرات

 

نتیجه

مدارس آیات که بیان تجربه صادقانه شاعر نسبت به اهل بیت است، درونمایه آن نشان دهنده وضعیت جامعه و نگاه مردم به آنان است. در دوره­ای که حتی شاعران حتی اگر می­خواستند از حق اهل بیت دفاع کنند تقیه می­کردند دعبل با شهامت فراوان بر خلاف دیگر شاعران بوضوح از آنها دفاع می­کند. ویژگی سبک شعرهای جاهلی که هر بیت معنای مستقلی دارد و با جابجایی آن خللی به شعر وارد نمی­شود؛ و همچنین محسنات بدیع به تقلید از مسلم بن ولید در آن دیده می­شود. مدارس آیات  را از نظر محتوا به چند قسمت می­توان تقسیم کرد: از جمله وصف اطلال و دمن؛ رثای سرور شهیدان و مهدویت.

منابع

1- الدجیلی، عبدالصاحب عمران، 1972، دیوان دعبل بن علی الخزاعی،بیروت، دار الکتاب اللبنانی، الطبعة الثانیة.

2-خورشا، صادق، 1386، مجانی الشعر العربی الحدیث و مدارسه،تهران، سمت، الطبعة الثانیة.

3-شوقی ضیف، 1427،تاریخ الادب العرب العصر العباسی الاول،قم، ذوی القربی،الطبعة الثانیة.

4- شیخ الرئیس کرمانی، محمد،1388، نگاهی به کتاب شعر شیعه و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، انتشارات اطلاعات، پگاه حوزه،  28 آذر 1388 - شماره 269، (1388).

5-الفاخوری، حنا، 1378،تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران، طوس،چاپ چهارم.

6-گوهری، محمد جواد، 1368، دعبل بن علی الخزاعی، تهران، سپهر،چاپ اول.

7-محمد عویضة، الشیخ کامل محمد، 1413،دعبل بن علی الخزاعی الصورة الفنیة فی شعره، بیروت، دار الکتب العالمیة، الطبعة الاولی.

 

 

نوشته شده در تاريخ چهارشنبه هفتم اردیبهشت 1390 توسط محمد علیزاده |

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ